Nie tańcować po knajpach i wodę pić powoli. Na czym polega fenomen Szczawnicy?

Radio Kraków
Ola Sobczak
Georgina Gryboś
Dzisiaj 09:01 ( Edytowany Dzisiaj 10:21 )

Jak to się stało, że cicha miejscowość, wioska gdzieś w górach, zamieniła się w europejski kurort? Jak to możliwe, że jeden człowiek przekonał miejscowych, że warto stworzyć luksusowe uzdrowisko? Pewnie było marzenie, potem wizja, wreszcie ciężka praca. Tu spotkał się romantyzm z pozytywizmem. "Małopolska na dwóch kółkach. Sezon 2" jedzie do Szczawnicy!

Szczawnica/ Fot. Damian Radziak.

To będzie historia o człowieku, który wymyślił sobie miasto-kurort. I o miejscu, które zostało przez człowieka stworzone – od najmniejszego detalu. Człowiekiem był Józef Szalay, a miastem Szczawnica.

Oczywiście Szczawnica nie wyłoniła się nagle z głowy Szalaya, nie budował uzdrowiska na odludziu, bo tak spodobała mu się okolica. Szczawnica była już wcześniej – senna osada nad Grajcarkiem, otoczona Pieninami. Kronikarze wspominają o świętej Kindze, Kazimierzu Wielkim, kozakach, konfederatach barskich. Nie ominęła jej ani wielka, ani mała historia.

Ale jak to się stało, że cicha miejscowość, wioska gdzieś w górach, zamieniła się w europejski kurort? Jak to możliwe, że jeden człowiek przekonał miejscowych, że warto stworzyć luksusowe uzdrowisko? Pewnie było marzenie, potem wizja, wreszcie ciężka praca. Tu spotkał się romantyzm z pozytywizmem.

Po tę opowieść ”Małopolska na dwóch kółkach. Sezon 2” jedzie do Szczawnicy. Jest najważniejsza, ale ma przecież wiele wątków.

"Małopolska na dwóch kółkach. Sezon 2". Zobaczcie inną Małopolskę, wygrywajcie rowery!

"Po bitym gościńcu na Wisznicz"

Rodzina Szalayów przybyła na ziemie polskie z Węgier po 1772 roku. Józef urodził się w Drohobyczu, chodził do szkoły w Nowym Sączu, potem studiował we Lwowie.

Matka Józefa, Józefina, kupiła ziemie szczawnickie w 1829 roku, w tym „pole ze źródłami”. W Szczawnicy Szalayowie zbudowali dwór i uzdrowisko. Bo wiedzieli już, że miejscowa woda nie jest taka zwyczajna, że ma jakieś moce (co później Józef zbada). Uporządkowali źródła, nadali im swoje imiona, wodę zabutelkowali i wysyłali w świat. Kiedy umarł mąż Józefiny, Stefan, kobieta poprosiła syna (Józefa), żeby przeprowadził się do Szczawnicy. W 1839 roku Józef został właścicielem dóbr tytularnych w Szczawnicy, miał 37 lat i wielką wizję.

Z żoną, Matyldą, nie układało mu się najlepiej. Ona przeprowadził się do Jasła razem z synami. On został w Szczawnicy. Urządził park, zbudował zakład leczniczy a w niej kaplicę zakładową, restauracje, pensjonaty. I reklamował uzdrowisko, gdzie się da.

„Z Krakowa mamy dwie drogi wiodące do Szczawnicy. Jedna jest krótsza i po bitym wszędzie dobrze zbudowanym gościńcu na Mogilany, Myślenice, Lubnią, Swięty krzyż, Nowytarg, Czorsztyn i Krościenko. Druga dłuższa idąca koleją żelazną do Bochni, prowadzi dalej po bitym gościńcu na Wisznicz, Limanową, Nowy i Stary Sącz, Farowsko, Łącko, Tylmanową i Krościenko. Krótsza nie przenosi 14, a dłuższa 18 mil pocztowych” – pisał Józef Szalay w „Przewodniku dla podróżujących do wód szczawnickich” (pisownia oryginalna).

Słuchajcie Radia Kraków i wygrywajcie! Czekają rowery i karty podarunkowe!

Jak Szalay obudził przedsiębiorczość

Autorowi bardzo zależało, żeby gość dojechał szczęśliwie, żeby drogą się nie zmęczył, żeby podróż nie kosztowała go pół majątku. Polecał furmanów, którzy na pewno podróżującego nie oskubią, doradzał gdzie spać, kiedy przyjechać i oczywiście, jak spędzać czas i jak się zachowywać – nie wyrywać roślin z klombów, „nie tańcować po karczmach nocą”.

Nie udałoby mu się, gdyby nie miejscowi. Józef przekonał ich, że kuracjusze muszą mieć wygody, że trzeba w domach budować łazienki, a te domy muszą być po prostu komfortowe. A poza tym – zadowoleni goście, to pieniądze. Budował nawet kryte chodniki, żeby kuracjuszom nic na głowę nie kapało. Podobno malował pierwsze godła rodów szczawnickich.

Do Szczawnicy zjeżdżali goście – bywał tu Sienkiewicz, bywała Konopnicka, przyjeżdżali Sapiehowie, Lubomirscy, Radziwiłłowie.

Józef wymyślał wycieczki, organizował czas. I któregoś dnia postanowił zorganizować spływ Przełomem Dunajca, a był to spektakl. Na rzekę wypłynęła flotylla pienińska, która składała się z kilkudziesięciu czółen. W pierwszej łodzi, z biało-czerwoną flagą i wizerunkiem świętej Kingi – płynął Józef Szalay. Za jego łodzią płynęła orkiestra zdrojowa, wreszcie goście. Było głośno od wiwatów, toastów i wystrzałów (dziwne, że Józef tego nie zakazał).

„Często użalają się goście, którzy powracając z wspomnianych wycieczek w czółnach na Dunajcu, że przy wylądowaniu bywają napadani od młodzieży wsiowej przywitaniem w żerdziach powieszonemi kwiatami, chustkami, wstążkami lub obok drogi wystawionemi i palącemi się kagańcami, za które przywitania młodzież wsiowa bywa natrętna i o wynagrodzenie gościom dokuczliwa” – opisywał w „Przewodniku...”.

I tak właśnie Józef Szalay obudził w góralach przedsiębiorczość.

Rowerem ze Szczawnicy do Czerwonego Klasztoru. A to dopiero początek

"Według ordynacyi lekarza"

Czy Szalay jest w Szczawnicy wszędzie? Trochę tak. Wystarczy iść na spacer i popatrzeć na pensjonaty – tę architekturę wymyślił jeden człowiek (z pomocą fachowców oczywiście). Ale przecież Szczawnica to teraźniejszość i o niej też chcemy wam opowiedzieć.

To trasy rowerowe, współcześni flisacy, kajakarstwo i miejscowa kuchnia. Od czego zaczniemy? Rzecz jasna od wody, bo jak pisał Szalay:

„Picie wody zaczyna się naczczo, od jednego kubka, bąć wody mineralnej bez żadnej przyprawy, lub też z domieszaną żentycą, lub mlekiem według ordynacyi lekarza. Wody nie trzeba pić duszkiem, lecz powoli z przestankami jednej do dwóch minut. Po wypiciu kubka – chory z wolna powinien się przechodzić. Jeżeli się czuje znużonym, może usiąść, a odpoczywszy, znowu się przejść. W godzinę po wypiciu śniadać można”.

Zapraszamy więc na kubek szczawnickiej wody, a kto nie może wpaść w Pieniny, niech słucha nas w Radiu Kraków, zagląda do naszych mediów społecznościowych. Towarzyszyć wam będą Ola Sobczak i Georgina Gryboś, szerokiej drogi i oczywiście smacznego!

1 / 19

Partnerzy akcji:

Tematy: Małopolska na rowery. Sezon 2

Autor:

Radio Kraków

Opracowanie:

Renata Radłowska

Komentarze (1)

Ehh

2026-08-20

A to przypadkiem nie było w czasach ZABORU austriackiego?W którym,,: W pierwszych dziesięcioleciach Austria prowadziła politykę germanizacji i ściągała wysokie podatki."Dopiero w 1848 zniesiono pańszczyznę....,,W wyniku Wiosny Ludów i obawy przed rewolucją cesarz ogłosił uwłaszczenie chłopów, co ostatecznie zniszczyło tradycyjny układ feudalny na wsi"....Ludziom widocznie tęskno...

Zobacz także

                
        Nie tylko Krupówki i szlaki. Nieoczywiste miejsca w Zakopanem

                calendar_today
                Niedziela, 2026.08.16            

                                                                                                                Filip                                        Drożdż
                                                                    
                                                                                                                Marcin                                        Koczyba
                                                                    
            share
        
            search
        
        Cudowne miejsce koło Krakowa. Zielona pocztówka z Krzeszowic

                calendar_today
                Niedziela, 2026.08.09            

                                                                                                                Radio                                        Kraków
                                                                    
            share
        
            search
        
        Stara mykwa, kajaki i samochód Kiepury. Czym zaskoczy was Oświęcim?

                calendar_today
                Niedziela, 2026.08.02            

                                                                                                                Radio                                        Kraków
                                                                    
                                                                                                                Natalia                                        Feluś
                                                                    
                                                                                                                Sławomir                                        Wrona
                                                                    
            share
        
            search
        
        Czarownice, motyle i sól, która zbudowała Polskę. Zachwycająca Bochnia

                calendar_today
                Niedziela, 2026.07.26            

                                                                                                                Radio                                        Kraków
                                                                    
                                                                                                                Joanna                                         Gąska
                                                                    
                                                                                                                Maciej                                        Wodziński
                                                                    
            share
        
            search
        
        Jak próbowaliśmy zrozumieć mofetę i co nam z tego wyszło. Muszyno, dziękujemy!

                calendar_today
                Niedziela, 2026.07.19            

                                                                                                                Agnieszka                                        Barańska
                                                                    
                                                                                                                Paweł                                        Sołtysik
                                                                    
            share
        
            search
        
        Jak nie zagięliśmy czasoprzestrzeni w Starym Sączu i dlaczego bardzo tego żałujemy

                calendar_today
                Niedziela, 2026.07.12            

                                                                                                                Marcin                                        Koczyba
                                                                    
                                                                                                                Krystyna                                        Pasek
                                                                    
            share
        
            search
        
        Gra o tron wydarzyła się tu naprawdę! Zachwycający Beskid Niski

                calendar_today
                Niedziela, 2026.07.05            

                                                                                                                Kuba                                        Niziński
                                                                    
            share
        
            search

Najnowsze

Skontaktuj się z Radiem Kraków - czekamy na opinie naszych Słuchaczy

Pod każdym materiałem na naszej stronie dostępny jest przycisk, dzięki któremu możecie Państwo wysyłać maile z opiniami. Wszystkie będą skrupulatnie czytane i nie pozostaną bez reakcji.

Opinie można wysyłać też bezpośrednio na adres [email protected]

Zapraszamy również do kontaktu z nami poprzez SMS - 4080, telefonicznie (12 200 33 33 – antena,12 630 60 00 – recepcja), a także na nasz profil na Facebooku oraz Twitterze

Nie tańcować po knajpach i wodę pić powoli. Na czym polega fenomen Szczawnicy?

"Po bitym gościńcu na Wisznicz"

Jak Szalay obudził przedsiębiorczość

"Według ordynacyi lekarza"

Komentarze (1)

Dodaj komentarz

Zobacz także

Nie tylko Krupówki i szlaki. Nieoczywiste miejsca w Zakopanem

Cudowne miejsce koło Krakowa. Zielona pocztówka z Krzeszowic

Stara mykwa, kajaki i samochód Kiepury. Czym zaskoczy was Oświęcim?

Czarownice, motyle i sól, która zbudowała Polskę. Zachwycająca Bochnia

Jak próbowaliśmy zrozumieć mofetę i co nam z tego wyszło. Muszyno, dziękujemy!

Jak nie zagięliśmy czasoprzestrzeni w Starym Sączu i dlaczego bardzo tego żałujemy

Gra o tron wydarzyła się tu naprawdę! Zachwycający Beskid Niski

Najnowsze

SILENCE Music Festival już od 3 września w Krakowie i Balicach! „Festiwal muzyki klasycznej nie powinien zdarzać się obok rzeczywistości”

Karambol na autostradzie A4. Zderzyło się sześć samochodów

Kraków: decyzji środowiskowej dla dwóch ważnych tras nie będzie w sierpniu

Rowerem ze Szczawnicy do Czerwonego Klasztoru. A to dopiero początek

Więzienie za jazdę mimo zakazu. Rząd chce zaostrzyć kary dla pijanych kierowców

Nie tańcować po knajpach i wodę pić powoli. Na czym polega fenomen Szczawnicy?

Rafał Brzoska kontra Meta. Kto zatrzyma oszustów z Facebooka?

Widowisko słowno-muzyczne "Poezja witraży"

„Szczęście macha ogonem”, sztuka, psy i pomaganie.

Aleksandra Owca (Razem) o zmianach podatkowych: "Plasterek na otwarte złamanie"

Polski wieczór na Florydzie: Błysk debiutanta, potężna burza i decydujący cios Lewandowskiego

Rynek w Dąbrowie Tarnowskiej doceniony. Jest w finale prestiżowego konkursu

Historyczne derby Krakowa. Cracovia po raz pierwszy zagra z Wieczystą o ligowe punkty

Gorący czwartek zakończy się burzami i wyraźnym ochłodzeniem

Samochód leżał na boku na A4 przy węźle Tynieckim. Utrudnienia zakończone

Turniej WTA w Cincinnati: awans Igi Świątek do ćwierćfinału

Szybciej z południa Krakowa w stronę Warszawy. Będzie przebudowa węzła Kraków-Bieżanów

Co to jest piecza zastępcza? Czy dotyczy tylko rodzin zastępczych?

Zmarł Józef Kowalczyk, ostatni żyjący w Polsce uczestnik bitwy o Monte Cassino

Kraków prof. Agnieszki Chłosty-Sikorskiej - Służba zdrowia - odc. 10. - Na sygnale przez Kraków. Historia krakowskiego Pogotowia Ratunkowego

Kontakt

12 630 61 01

Wyślij wiadomość

Wyślij opinię