Nowy Izrael jest państwem ludzi urodzonych już na miejscu, osadzonych w realiach regionu i coraz mocniej kształtowanych przez społeczności Mizrachim, czyli Żydów pochodzących z Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej. Ta „mizrachizacja” wpływa na politykę, język debaty publicznej i sposób, w jaki państwo reaguje na zagrożenia.
Izrael, jaki dotąd znaliśmy, odchodzi do przeszłości
– mówi prof. Sroka.
Dla europejskich elit i mediów część izraelskiej retoryki może brzmieć coraz bardziej obco, a czasem szokująco. Wynika to nie tylko z przesunięcia politycznego na prawo, ale także z głębszej zmiany kulturowej i demograficznej.
Państwo, które się przyjęło
Ta zmiana ma także drugi wymiar. Prof. Sroka podkreśla, że współczesny Izrael nie jest już projektem niepewnym, który dopiero zabiega o uznanie swojego miejsca w regionie. To państwo trwale zakorzenione, silne i liczące się geopolitycznie.
Izrael przyjął się jako państwo. Był, jest i – czy się to komuś podoba, czy nie – będzie
– podkreśla historyk.
Z takim faktem muszą liczyć się również państwa regionu, także te, które przez dekady były Izraelowi nieprzychylne. Zmiana podejścia widoczna jest m.in. w polityce Zjednoczonych Emiratów Arabskich czy Arabii Saudyjskiej, które kalkulują swoje interesy z uwzględnieniem trwałej obecności Izraela na mapie Bliskiego Wschodu.
Krytyka Izraela i antysemityzm 3.0
Silna krytyka Izraela nie zawsze jest antysemityzmem. Prof. Sroka zaznacza jednak, że część tej krytyki przybiera dziś formę, którą nazywa antysemityzmem trzeciej generacji.
Pierwszy antysemityzm wyrastał z pobudek religijnych – w Europie głównie na gruncie chrześcijańskim, a na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej także islamskim. Drugi, nowoczesny, rozwinął się pod koniec XIX wieku wraz ze zmianami społecznymi, narodowymi i politycznymi. To on doprowadził ostatecznie do Zagłady.
Trzecia forma pojawia się w świecie, w którym w wielu europejskich państwach Żydów już prawie nie ma. Wrogość przenosi się więc na Izrael – państwo żydowskie, które często nie odpowiada europejskim wyobrażeniom o tym, jakie powinno być.
Skoro Żydów już tutaj prawie nie ma, ta nienawiść przenosi się na Izrael
– ocenia prof. Sroka.
To nie znaczy, że Izrael nie podlega krytyce. Podlega tak samo jak każde inne państwo. Problem zaczyna się wtedy, gdy krytyka polityki rządu zamienia się w zbiorową wrogość wobec Żydów albo odmawianie państwu izraelskiemu prawa do istnienia.
Kto opuszcza Izrael?
Wyjazdy z Izraela rzeczywiście stały się widocznym zjawiskiem. Według danych przywołanych w rozmowie od ataku Hamasu z 7 października 2023 roku mogło wyjechać około 150 tysięcy osób. Są to często świeccy Żydzi o wysokich kwalifikacjach: informatycy, programiści, architekci i przedstawiciele innych zawodów wymagających specjalistycznych kompetencji.
To ma znaczenie dla izraelskiej gospodarki i struktury społeczno-zawodowej, ale nie oznacza demograficznego załamania państwa. Izrael liczy dziś ponad 10 milionów mieszkańców i pozostaje społeczeństwem młodym oraz dobrze wykształconym.
Co więcej, równolegle trwa alija, czyli przyjazdy Żydów z całego świata do Izraela. Motywacje są różne: religijne, kulturowe, rodzinne, polityczne, ale także związane z narastającym antysemityzmem w wielu miejscach świata. W 2024 roku do Izraela miało przybyć ponad 30 tysięcy osób, a w 2025 roku ponad 20 tysięcy.
Wyjazdy i przyjazdy częściowo się więc równoważą. Zmienia się jednak skład społeczny państwa.
Rosnąca rola ortodoksów
Najważniejsza zmiana dotyczy rosnącego znaczenia społeczności religijnych. W pierwszych latach państwa Izrael ultraortodoksi stanowili niewielką mniejszość – szacunkowo 2–3 procent społeczeństwa. Dziś odsetek charedim, czyli ultraortodoksów, przekracza 14 procent, a razem z innymi środowiskami ortodoksyjnymi przekracza jedną czwartą społeczeństwa.
To zmienia politykę, rynek pracy i debatę o obowiązkach obywatelskich. Coraz większa presja dotyczy wejścia ortodoksyjnych Żydów na rynek pracy i ich udziału w służbie wojskowej.
Zmiana jest napędzana także demografią. Świecka rodzina żydowska w Izraelu ma średnio kilkoro dzieci, ale w rodzinach ortodoksyjnych liczba ta jest znacznie większa. Efekt po kilkudziesięciu latach istnienia państwa jest oczywisty: bez uwzględnienia środowisk religijnych coraz trudniej wyobrazić sobie stabilny rząd.
Bartov i szklanka do połowy pusta
Jednym z kontekstów rozmowy była książka Omera Bartova „Izrael. Co poszło nie tak?”. To mocna krytyka izraelskiego państwa, społeczeństwa i polityki, zwłaszcza po 7 października 2023 roku.
Prof. Sroka uważa, że książka pokazuje ważny, ale niepełny obraz Izraela. Nie jest fałszywa, lecz jednostronna. Skupia się na tym, co się nie udało, co zawiodło i co budzi moralny sprzeciw.
To książka o szklance do połowy pustej
– ocenia historyk.
Jego zdaniem w analizie Izraela trzeba widzieć także drugą stronę. To państwo o bardzo silnej gospodarce, wysokim poziomie innowacyjności, rozwiniętym sektorze nowych technologii i świetnych uczelniach. Izrael należy do światowej czołówki państw startupowych, a jego uniwersytety zajmują wysokie miejsca w międzynarodowych rankingach.
Jednocześnie sukces gospodarczy nie rozwiązuje wszystkich problemów społecznych. Wysokie koszty życia, izolacja regionalna, drogi import i trudna sytuacja osób wykonujących proste zawody sprawiają, że wiele rodzin ma poważne problemy ekonomiczne.
Arabska część izraelskiego społeczeństwa
W czarno-białych opisach Izraela często ginie sytuacja arabskich obywateli państwa. Stanowią oni ponad 20 procent mieszkańców. Prof. Sroka zwraca uwagę, że wielu Arabów robi kariery w izraelskiej medycynie, administracji, biznesie, a coraz częściej także w wojsku.
Ten obraz nie unieważnia konfliktu izraelsko-palestyńskiego ani tragedii Palestyńczyków w Strefie Gazy. Pokazuje jednak, że izraelska rzeczywistość społeczna jest bardziej złożona niż prosty podział na sprawców i ofiary, Żydów i Arabów, państwo i mniejszość.
Izrael jest jednocześnie państwem wysokich technologii, ostrych konfliktów politycznych, głębokich nierówności, silnej tożsamości narodowej, bolesnej pamięci Zagłady i codziennej koegzystencji grup, które z zewnątrz często postrzegane są wyłącznie przez pryzmat konfliktu.
Język Bliskiego Wschodu i europejskie oburzenie
Najostrzejsze fragmenty książki Bartova dotyczą nastrojów w Izraelu po ataku Hamasu i wypowiedzi, które można odczytywać jako odczłowieczające Palestyńczyków. Prof. Sroka nie usprawiedliwia takiego języka, ale proponuje, by czytać go w szerszym kontekście kulturowym i regionalnym.
Bliskowschodnia retoryka polityczna jest bardziej emocjonalna, symboliczna i obrazowa niż język europejskiej debaty publicznej. Europa przyzwyczaiła się do fact-checkingu, literalnego sprawdzania słów i precyzyjnego mierzenia wypowiedzi. W regionie Bliskiego Wschodu język polityki częściej operuje emocją, gniewem, życzeniem, symbolem i przesadą.
Nie oznacza to, że wszystko wolno powiedzieć. Prof. Sroka zaznacza wyraźnie, że dehumanizujący język nie znajduje usprawiedliwienia.
– „Nie można tak mówić i nie powinno się tak mówić” – podkreśla.
Kontekst 7 października
Ocena izraelskiej reakcji po 7 października wymaga uwzględnienia skali traumy. Atak Hamasu był dla Izraelczyków największym wstrząsem od dekad i wydarzeniem odczytywanym przez wielu w odniesieniu do pamięci Zagłady.
To nie unieważnia prawa do krytyki izraelskiego rządu ani działań wojennych. Pozwala jednak lepiej zrozumieć język gniewu i zemsty, który pojawił się po stronie izraelskiej opinii publicznej i części polityków.
Prof. Sroka zwraca uwagę, że niektóre cytaty funkcjonujące w debacie publicznej bywają wyjmowane z kontekstu. Przykładem mają być wypowiedzi izraelskich polityków odnoszące się nie do Palestyńczyków jako narodu, lecz do terrorystów odpowiedzialnych za mordy z 7 października.
To rozróżnienie nie znosi odpowiedzialności za słowa, ale ma znaczenie dla rzetelnej oceny.
Izrael można krytykować jak każde inne państwo
Najważniejsza granica przebiega między krytyką państwa, rządu i konkretnych działań a zbiorową wrogością wobec Żydów. Izrael nie jest państwem poza krytyką. Można i trzeba oceniać jego politykę, zwłaszcza gdy dotyczy wojny, okupacji, przemocy, ofiar cywilnych czy tragedii Palestyńczyków.
Jednocześnie krytyka ta wymaga precyzji. Nie powinna zamieniać się w przeniesienie dawnych antyżydowskich schematów na państwo Izrael ani w odmowę zrozumienia złożoności społeczeństwa, które jest jednocześnie świeckie i religijne, europejskie i bliskowschodnie, żydowskie i arabskie, liberalne i nacjonalistyczne.
Izrael, który znaliśmy, odchodzi do przeszłości. Nowy Izrael jest trudniejszy do opisania, bardziej regionalny, bardziej religijny, bardziej prawicowy i coraz mniej podobny do europejskiego wyobrażenia o państwie żydowskim. To właśnie ta zmiana – bardziej niż same statystyki emigracyjne – wydaje się kluczem do zrozumienia dzisiejszych napięć.
Wyślij opinię na temat artykułu
Komentarze (0)
Brak komentarzy
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit.
Amet architecto
asperiores deleniti dicta dolores earum illo iste
Posłuchasz nas
Kraków 101.6 MHz
Tarnów 101 MHz
Zakopane 100 MHz
Andrychów 98.8 MHz
Gorlice 97.4 MHz
Krynica-Zdrój 102.1 MHz
Rabka-Zdrój 87.6 MHz
Szczawnica 90 MHz
Nowy Sącz 90 MHz
