Jan Hartman o romantyzmie i narodowych mitach. "Bracia Grimm stworzyli coś więcej niż tylko zbiór baśni"

„Baśnie braci Grimm nie były niewinną literaturą dziecięcą, tylko elementem projektu narodowego” – mówił w Radiu Kraków prof. Jan Hartman. Rozmowa o Grimmach stała się w programie „O tym się mówi” pretekstem do refleksji nad romantyzmem, mitami narodowymi i polską tożsamością.

Pomnik braci Grimm w Hanau. Autorstwa Dr. Meierhofer - Praca własna, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1061166

Posłuchaj audycji

Na zakończenie tygodnia poświęconego baśniom braci Grimm w Radiu Kraków Jan Hartman, pytany o dziewiętnastowieczne projekty narodowe, podkreśla, że – zarówno w Niemczech, jak i w Polsce – wciąż silnie wpływają one na współczesne myślenie o tożsamości, polityce i emocjach zbiorowych.

Baśnie Braci Grimm: fenomen, który po ponad dwustu latach wciąż budzi emocje

Etyk wskazuje, że w Polsce istniała historyczna szansa na rozwój bardziej emancypacyjnego projektu nowoczesności. Jego zdaniem reformacja i oświecenie mogły doprowadzić do powstania społeczeństwa o silniejszym poczuciu obywatelskości i mniejszej zależności od Kościoła.

Gdyby się powiódł, Polska mogłaby dziś łatwiej odnajdywać się w zachodnich strukturach politycznych i kulturowych. Tymczasem – jak zauważył – integracja z Zachodem odbywa się w momencie, gdy sam Zachód przeżywa kryzys.

„To był projekt emancypacyjny, który wyciągał społeczeństwo spod kurateli Kościoła. On nie mógł się udać” – mówił Hartman.

Romantyzm jako źródło mitów narodowych

Jan Hartman odnosił się do romantyzmu, który – jego zdaniem – stał się podstawą wielu dziewiętnastowiecznych projektów narodowych. Podkreślał, że romantyzm nie był nurtem jednorodnym, ale w swojej dominującej formie miał charakter konserwatywny i emocjonalny, a często także antydemokratyczny.

Według Hartmana to właśnie romantyzm dostarczył mitologii narodowych, opartych na patosie, mesjanizmie i poczuciu wyjątkowości. W Polsce doprowadziło to do powstania narodu kulturowego i mitologicznego, ale nie narodu politycznego w nowoczesnym sensie.

„Nie ma tam prawie w ogóle poczucia obywatelskiego. Jest naród mitologiczny, a nie polityczny” – oceniał filozof.

Hartman porównywał ten proces z niemieckim doświadczeniem narodotwórczym, wskazując, że tamtejsze elity intelektualne były liczniejsze i bardziej zróżnicowane, co pozwoliło na stworzenie bogatszego projektu tożsamościowego.

Bracia Grimm i polityczna rola baśni

Baśnie braci Grimm – jak podkreślał gość Radia Kraków – były elementem świadomego projektu narodowego. Ich celem nie była terapia ani literatura dziecięca, lecz praca filologiczna i mitotwórcza, osadzona w romantycznym myśleniu o narodzie.

Hartman zaznaczał, że pierwotne wersje baśni były znacznie mroczniejsze niż te znane ze współczesnych wydań. Zostały później „ugrzecznione” na potrzeby mieszczańskiego odbiorcy.

Warto sięgać do pierwotnych wersji baśni, bo te znane ze współczesnych wydań są w dużej mierze wygładzone i podporządkowane mieszczańskiej wrażliwości. Zło zostaje przeniesione na macochy, a nie matki, a to, co pierwotnie miało charakter erotyczny lub intymny, bywa zastępowane przemocą fizyczną.

Mimo to właśnie Grimmom udało się stworzyć globalnie rozpoznawalny zestaw opowieści, który zyskał ogromną popularność. „Więcej ludzi na świecie zna bohaterów baśni braci Grimm niż wielkie dzieła Goethego czy Fichtego” – zauważył.

Zdaniem Hartmana to dowód skuteczności kulturowej, a zarazem przykład soft power, której Polsce często brakuje. Filozof zachęcał jednak do dystansu i realistycznej oceny własnego miejsca w historii.

„Cieszmy się, że jesteśmy w środku stawki” – podsumował.

na zakończenie tygodnia poświęconego baśniom braci Grimm w Radiu Kraków. Jak podkreślał Jan Hartman, dziewiętnastowieczne projekty narodowe – zarówno w Niemczech, jak i w Polsce – wciąż silnie wpływają na współczesne myślenie o tożsamości, polityce i emocjach zbiorowych.

Oświecenie, którego zabrakło

Odwołując się do głośnych słów Mateusza Morawieckiego z nagrań afery podsłuchowej, Jan Hartman wskazywał, że w Polsce istniała historyczna szansa na rozwój bardziej emancypacyjnego projektu nowoczesności. Jego zdaniem reformacja i oświecenie mogły doprowadzić do powstania społeczeństwa o silniejszym poczuciu obywatelskości i mniejszej zależności od Kościoła.

Filozof zwracał uwagę, że polski projekt nowoczesności został zatrzymany właśnie dlatego, że miał charakter emancypacyjny. Gdyby się powiódł, Polska mogłaby dziś łatwiej odnajdywać się w zachodnich strukturach politycznych i kulturowych. Tymczasem – jak zauważył – integracja z Zachodem odbywa się w momencie, gdy sam Zachód przeżywa kryzys.

„To był projekt emancypacyjny, który wyciągał społeczeństwo spod kurateli Kościoła. On nie mógł się udać” – mówił Hartman.

Romantyzm jako źródło mitów narodowych

W dalszej części rozmowy Jan Hartman odnosił się do romantyzmu, który – jego zdaniem – stał się podstawą wielu dziewiętnastowiecznych projektów narodowych. Podkreślał, że romantyzm nie był nurtem jednorodnym, ale w swojej dominującej formie miał charakter konserwatywny i emocjonalny, a często także antydemokratyczny.

„Nie ma tam prawie w ogóle poczucia obywatelskiego. Jest naród mitologiczny, a nie polityczny” – oceniał filozof.

Bracia Grimm i polityczna rola baśni

Hartman zaznaczał, że pierwotne wersje baśni były znacznie mroczniejsze niż te znane ze współczesnych wydań. Zostały później „ugrzecznione” na potrzeby mieszczańskiego odbiorcy. Mimo to właśnie Grimmom udało się stworzyć globalnie rozpoznawalny zestaw opowieści, który zyskał ogromną popularność.

„Więcej ludzi na świecie zna bohaterów baśni braci Grimm niż wielkie dzieła Goethego czy Fichtego” – zauważył.

„Cieszmy się, że jesteśmy w środku stawki” – podsumował.

Unikatowe słuchowisko Radia Kraków

Premiera słuchowiska „Grimmersive. Bracia Grimm dla dorosłych” jest już za nami. Towarzyszył jej eksperyment: odsłuch w całkowitej ciemności, który miał ograniczyć działanie innych zmysłów i maksymalnie wyostrzyć słuch. Immersyjna technologia, czyli dźwięk przestrzenny, tylko wzmocniła to doświadczenie, pozwalając jeszcze głębiej zanurzyć się w opowieści.

Ci, którzy byli z nami w radiowym studiu, wiedzą już, jak silnie dźwięk przestrzenny potrafi działać na wyobraźnię i emocje. A że „Grimmersive. Bracia Grimm dla dorosłych” operuje czystą emocją – tak charakterystyczną dla baśni w ich mroczniejszym, dojrzałym wydaniu – wrażenia zostają na długo.

Zapraszamy do słuchania

Nasz gość

Jan Hartman – filozof i etyk, profesor nauk humanistycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Absolwent filozofii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, doktor i doktor habilitowany UJ. Związany zawodowo z Uniwersytetem Jagiellońskim od początku lat 90., przez wiele lat kierował Zakładem Filozofii i Bioetyki Collegium Medicum UJ. W pracy naukowej zajmuje się m.in. metafilozofią, filozofią polityki, etyką i bioetyką. Autor książek i licznych tekstów publicystycznych, wieloletni felietonista tygodnika „Polityka”, publikował także w innych ogólnopolskich mediach. Laureat nagrody Grand Press w kategorii publicystyka.

Jan Hartman w ogrodzie budynku Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego przy ul. Michałowskiego w Krakowie. Fot. zasoby wikipedii

Jan Hartman (2021). Fot. wikipedia

Autor:

Jacek Bańka

Komentarze (0)

Brak komentarzy

Kultura

Sport

Muzyka

Audycje

Podcasty

Kontakt

Ramówka

Studia nagraniowe

Jan Hartman o romantyzmie i narodowych mitach. "Bracia Grimm stworzyli coś więcej niż tylko zbiór baśni"

Romantyzm jako źródło mitów narodowych

Bracia Grimm i polityczna rola baśni

Oświecenie, którego zabrakło

Romantyzm jako źródło mitów narodowych

Bracia Grimm i polityczna rola baśni

Unikatowe słuchowisko Radia Kraków

Nasz gość

Komentarze (0)

Dodaj komentarz

Najnowsze

Remont Ratusza na finiszu. Odsłonięto odnowioną elewację

Teatralne święto w NCK idealnie na czas ferii

Policyjny śmigłowiec odnalazł zaginionego 80-latka w Charsznicy

Przekazanie karetki w Newagu

Tarnów oburzony wpisem MSWiA o nieprawidłowościach w schronisku dla zwierząt. "Niefortunny komunikat"

Masz owce albo kozy? Dostaną pracę w Krakowie

Czym jest droga konieczna?