Gra o wpływy. Czy gaming stał się narzędziem propagandy i werbunku?

Gry wideo są nie tylko rozrywką, coraz częściej wykorzystuje się je również do szerzenia ideologii, budowania postaw i wpływania na odbiorców. Jak podkreśla prof. Paweł Strojny (psycholog gier, UJ), mogą służyć zarówno propagandzie ekstremistycznej, jak i przekazom zaangażowanym po stronie praw człowieka, antywojennym czy nawet oficjalnym celom rekrutacyjnym, takim jak amerykańska gra America’s Army. Jest się czego bać?

Zdjęcie ilustracyjne/ Fot. Pexels.

Czego dowiesz się z tej rozmowy:

Gry to medium, które może przenosić różne ideologie — nie są z natury ani dobre, ani złe.
Propaganda w grach działa na kilku poziomach: mechaniki, treści i komunikacji między graczami.
Najłatwiej wykorzystywać istniejące gry — poprzez mody i społeczności online.
Szczególnie podatne są środowiska młodszych graczy, gdzie komunikacja jest trudna do kontrolowania.
Te same mechanizmy mogą służyć także pozytywnym celom — edukacji czy budowaniu postaw prospołecznych.

Posłuchaj rozmowy Piotra Łęgowskiego z prof. Pawłem Strojnym.

Rynek gier wideo na świecie to prawie 200 miliardów dolarów rocznie, rosnący co roku o ponad 7 procent. To grupa prawie dwóch miliardów graczy — ogromna rzesza, a więc oczywiście łakomy kąsek dla propagandy. Można też werbować zwolenników, także organizacji uznawanych za terrorystyczne. Jak werbuje się takich graczy?

- Część osób, które nazywa pan graczami, to nie są gracze żyjący tylko grami, hobbyści, tylko na przykład ludzie, którzy raz na jakiś czas zagrają w szachy na telefonie. Ale nawet jeśli wyłączymy te osoby, to wciąż jest bardzo duża grupa ludzi, którzy wokół gier budują swoje życie czy swoje zainteresowania. I rozumiem, że o nich pan głównie pyta?

Groznawstwo i polski gamedev – jak gry komputerowe zmieniają rzeczywistość

Co nagradza gra

Dokładnie tak. Chciałbym zapytać, czy te — w zdecydowanej większości — gry, które są tak zwanymi strzelankami, „kill them all”, czyli „zabij wszystkich”, a które mają wbudowane komunikatory i wokół których tworzą się społeczności, to jest pole zainteresowania potencjalnych organizacji terrorystycznych?

- Trzeba to najpierw uporządkować, bo krótka odpowiedź na to pytanie brzmi: tak. Ale dłuższa brzmi: tak, ale — i to „ale” jest bardzo istotne. Jeśli pomyślimy o grach jako o medium, za pomocą którego można szerzyć właściwie dowolną ideologię czy zestaw poglądów, to można to robić na kilku poziomach i przy użyciu co najmniej dwóch szeroko rozumianych podejść. To, o czym pan mówi, wprost odwołuje się do takiej intuicji, że gry coś normalizują. To znaczy, jeśli dzieci grają w gry związane z przemocą, to ta przemoc staje się dla nich bardziej akceptowalna.

Cyberbezpieczeństwo zaczyna się w domu. Dzieci nie pamiętają już świata bez internetu

Właśnie, akceptowalna.

- To jest hipoteza, czy model, retoryki proceduralnej. Czyli w tym przypadku nie chodzi tylko o to, co ktoś nam w tej grze mówi — czy pojawiają się hasła nazistowskie, komunistyczne czy dżihadystyczne — ale o to, co gra nagradza. Jeśli na przykład ścinamy komuś głowę i — jako twórca takiej manipulacyjnej gry — przypiszemy tej postaci przynależność do „wrogiej” grupy, to dostajemy więcej punktów, więcej nagród. To jest jeden poziom.

Drugi poziom to rozróżnienie na przekaz wprost i nie wprost. Nie każda gra, w której pojawi się swastyka, promuje faszyzm i nie w każdej grze, w której pojawi się jakieś islamskie hasło, mamy do czynienia z promocją dżihadu. I jeszcze jedno ważne rozróżnienie: skala działania. Możemy mieć gry tworzone od zera po to, by promować określoną ideologię — i tu, o ile się orientuję, zachodnie państwa brylują. Państwo Islamskie raczej takich gier od podstaw nie stworzyło.

Możemy mieć mody, czyli modyfikacje istniejących gier — to jest bardziej dostępne, wymaga mniej środków i kompetencji. I są znane przykłady modów promujących zarówno radykalne postawy, jak i postawy prospołeczne. No i wreszcie mamy komunikację wokół gier: to, co dzieje się w trakcie grania, na czatach, forach, w filmach o grach. I to są trzy poziomy, które działają trochę osobno, a trochę razem.

Pierwszy przykład: aplikacja mobilna Państwa Islamskiego dla dzieci, która miała uczyć języka arabskiego, ale wprowadzała słownictwo związane z bronią — czołg, pistolet, armata. Czy to jest przykład formowania młodego człowieka od początku?

- Nie chciałbym jednoznacznie stwierdzać, że dokładnie po to została stworzona, ponieważ nigdy jej nie miałem i w nią nie grałem. Na dostępnych materiałach widać elementy charakterystyczne — na przykład flagę Państwa Islamskiego. W tym sensie możemy sobie wyobrazić, że jest to forma oswajania z określonymi treściami, które później mogą zwiększyć gotowość do przyjęcia pewnych postaw.

Ale trzeba też zachować sceptycyzm. Jeśli mówimy o dzieciach żyjących na przykład w Syrii, w realiach wojny, to dla nich słowo „czołg” może być bardziej osadzone w codzienności niż inne pojęcia. Podkreślam jednak bardzo wyraźnie — to nie jest usprawiedliwienie tej gry. Po prostu nie znam.

Nie dobro i nie zło

Kolejny przykład: raport Institute for Strategic Dialogue wskazuje, że dżihadyści wykorzystują Minecraft i Roblox. Czy to właśnie komunikatory i społeczności są kluczowe?

- I komunikacja, i mody — czyli ten drugi poziom, o którym mówiłem.

Jeśli mówimy o platformach takich jak Roblox czy Minecraft, to są to gry, w które grają głównie dzieci i nastolatki. Twórcy starają się przeciwdziałać takim zjawiskom, ale trzeba pamiętać, że internet sprzyja tworzeniu nowych form komunikacji, slangu. Moje dzieci używają słów, które ja muszę sprawdzać w internecie. To pokazuje, że kontrola nie jest łatwa.

I trzeba też pamiętać, że nie zawsze jest to działanie zorganizowane. Czasem to efekt emocji i mechanizmu „kuli śniegowej” — gracze naśladują zachowania, które wydają się pasować do kontekstu gry. Jeśli gram w grę czołgami i niszczę czołg przeciwnika, to mogę spontanicznie użyć okrzyku o zabarwieniu politycznym, bo to „pasuje” do sytuacji.

Czy są znane przypadki wykorzystania takich platform przez służby rosyjskie?

- Nie umiem wskazać konkretnego przykładu.

„Polska przegrywa wojnę informacyjną z Rosją”. Czy poradzimy sobie z rosyjską propagandą?

Dwa przykłady: film propagandowy ISIS stylizowany na Call of Duty i modyfikacje GTA pozwalające odtwarzać zamachy terrorystyczne. Jak pan to ocenia?

- To wpisuje się w szersze zjawisko twórczości wokół gier. Wokół popularnych tytułów istnieje ogromna oddolna aktywność — gracze tworzą modyfikacje, filmiki, sceny odgrywane w grze. To są wytwory, które każdy w miarę sprawny technicznie nastolatek jest w stanie stworzyć. I część z nich ma charakter ideologiczny — to, co pan mówi, znajduje potwierdzenie.

Ale ważny jest kontekst: gry są medium.

Jest taki przykład moda do Half-Life, czyli też bardzo krwawej gry. Nazywa się Escape from Woomera. To była politycznie zaangażowana gra, która miała — bo nie została dokończona — krytykować sposób, w jaki przetrzymywane są osoby starające się o azyl w Australii. Była zaangażowana po stronie praw człowieka. Z kolei Darfur is Dying to taka gra, która — jak sam tytuł wskazuje — mówi o tym, co się dzieje w Darfurze. Albo nasza polska gra, już nie mod, tylko pełnowartościowa gra, czyli This War of Mine — też przesycona treściami, może nie brutalnymi obrazami, ale takim tłem, które ma raczej wydźwięk propacyfistyczny. Natomiast to, co wydaje mi się istotne, to fakt, że pionierami w tym wszystkim byli Amerykanie. W 2002 roku wyszła gra America’s Army, która była wprost stworzona i pomyślana po to, żeby werbować żołnierzy do amerykańskiej armii. Proszę więc pamiętać, że punkt widzenia zależy od punktu siedzenia. Dlatego nie powinniśmy traktować gier jako źródła dobra czy zła samego w sobie. To narzędzie, które można wypełnić różnymi treściami.

Autor:

Piotr Łęgowski

Komentarze (0)

Brak komentarzy

Kultura

Sport

Muzyka

Audycje

Podcasty

Kontakt

Ramówka

Studia nagraniowe

Gra o wpływy. Czy gaming stał się narzędziem propagandy i werbunku?

Co nagradza gra

Nie dobro i nie zło

Komentarze (0)

Dodaj komentarz

Najnowsze

Ta tarnowska tradycja ma się świetnie

Dzieci ozdobiły Tarnów pisankami. Kolorowa tradycja powróciła

Nielegalne składowisko na Prądniku Czerwonym. Jest reakcja miasta

"Dostosowujemy się do zmieniającego się świata". 80 lat Państwowej Szkoły Muzycznej II stopnia im. Władysława Żeleńskiego!

Egipskie ciemności w Tarnowie. Mieszkańcy bez światła, miasto oskarża Tauron