Podobnie działa „lenistwo” jako łatka przyklejana z zewnątrz. Komunikaty w stylu „zdolny, ale leniwy” brzmią jak mobilizacja, ale w praktyce częściej demotywują: wywołują reakcję obronną, wstyd albo obniżenie wiary w siebie. To nie jest środowisko, które sprzyja zadaniowości. U części osób taki komentarz może uruchomić bunt i chęć udowodnienia czegoś, ale dla wielu będzie hamulcem – i właśnie dlatego takie oceny są ryzykowne.
Prokrastynacja jest czymś innym. To opis zjawiska : odkładania zadań i planów – zarówno tych narzuconych z zewnątrz, jak i własnych. I co ważne: nie jest cechą „na zawsze”. Ta sama osoba w jednym środowisku może prokrastynować chronicznie, a w innym – funkcjonować całkiem sprawnie. Ogromne znaczenie mają warunki: presja, rywalizacja, kultura oceniania, liczba obowiązków i sposób, w jaki są stawiane cele.
W rozmowie wybrzmiewa mocno, że prokrastynacja nie sprowadza się wyłącznie do „słabej organizacji” czy „braku dyscypliny”. W wielu przypadkach rdzeniem problemu jest regulacja emocji . Zadanie potrafi uruchamiać lęk przed oceną, stres związany z oczekiwaniami, obawę o samoocenę albo perfekcjonistyczną presję, że wszystko musi być zrobione idealnie. Wtedy odkładanie staje się sposobem na chwilowe obniżenie napięcia. Krótkoterminowo przynosi ulgę. Długoterminowo – kosztuje, bo rośnie poczucie winy, presja i chaos.
Ciekawy paradoks dotyczy wartości celu. Intuicja podpowiada, że im ważniejsze zadanie, tym większa motywacja. A bywa odwrotnie: właśnie to, co ma największą stawkę i może dać największą satysfakcję, jest najczęściej odsuwane, bo budzi największe emocje – szczególnie lęk przed krytyką albo porażką. Gdy do gry wchodzi ocena (czy to realna, czy wyobrażona), część osób zaczyna unikać nawet przygotowań, bo boi się konfrontacji z tym, „jak wypadnie”.
Do tego dochodzi jeszcze obszar neuroróżnorodności. Prokrastynacja bywa silnie powiązana z objawami ADHD – m.in. przez impulsywność i poszukiwanie szybkiej nagrody. Social media są tu klasycznym przykładem: dostarczają natychmiastowej, łatwej przyjemności, więc świetnie „wygrywają” z zadaniami nudnymi, monotonnymi lub takimi, których nagroda jest odroczona. I nie chodzi o moralną słabość, tylko o mechanikę motywacji: kiedy coś jest nieprzyjemne albo obciążające, mózg szuka szybkiej ulgi.
Warto też odróżnić prokrastynację od zjawiska, które w Polsce bywa nazywane „paraliżem wykonawczym”, a trafniej określa się jako executive dysfunction . To nie jest „paraliż” w sensie dosłownym, tylko trudność w uruchomieniu działania – szczególnie na etapie startu. Ktoś może wiedzieć, co ma zrobić, mieć to zaplanowane, nawet chcieć – a mimo to nie potrafić zacząć. Bywa też, że problemem jest przełączanie się między zadaniami: utknięcie przy jednym bloku aktywności, który blokuje kolejne. Takie mechanizmy mogą pojawiać się w różnych stanach i zaburzeniach (np. depresji, zaburzeniach lękowych, OCD czy w spektrum autyzmu), dlatego warto uważać na proste etykiety i zbyt szybkie wnioski.
Nie każde odkładanie jest jednak złe. W rozmowie pojawia się rozróżnienie na prokrastynację pasywną i aktywną . Pasywna to sytuacja, w której ktoś chciałby działać inaczej, ale „nie może” – bo blokuje go lęk, napięcie, perfekcjonizm albo spadek wiary w siebie. Aktywna może być strategią: część osób świadomie zostawia zadanie na później, bo praca „pod deadline” zwiększa mobilizację i pozwala zadziałać skuteczniej. To nie znaczy, że jest to zawsze zdrowe lub bezkosztowe, ale pokazuje, że samo odsunięcie zadania nie musi automatycznie oznaczać problemu.
Z tego wynika ważna rzecz: nie ma jednej, uniwersalnej metody „na prokrastynację”. To, co pomoże jednej osobie, drugiej może przeszkadzać. Czasem działa rozbijanie nagrody końcowej na mniejsze etapy i dawanie sobie po drodze drobnych wzmocnień. Innym razem kluczowe jest obniżenie lęku przed oceną i poluzowanie standardów perfekcjonistycznych. Niekiedy największą zmianę daje nie tyle „technika”, ile przyjrzenie się warunkom: czy zadania są sensownie ustawione, czy presja nie jest zbyt wysoka, czy środowisko pracy nie wymusza stałego napięcia i rywalizacji.
Prokrastynacja może więc być nie tylko „wadą charakteru”, ale sygnałem: że coś w naszym sposobie funkcjonowania, w oczekiwaniach albo w otoczeniu jest ustawione tak, że koszt emocjonalny działania staje się zbyt duży. I zamiast dokładać sobie kolejną łatkę („jestem leniwy/leniwe”), często lepiej zacząć od pytania: co dokładnie mnie zatrzymuje – i czy to bardziej kwestia motywacji, emocji, czy trudności wykonawczych?
Wyślij opinię na temat artykułu
Komentarze (0)
Brak komentarzy
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit.
Amet architecto
asperiores deleniti dicta dolores earum illo iste
Posłuchasz nas
Kraków 101.6 MHz
Tarnów 101 MHz
Zakopane 100 MHz
Andrychów 98.8 MHz
Gorlice 97.4 MHz
Krynica-Zdrój 102.1 MHz
Rabka-Zdrój 87.6 MHz
Szczawnica 90 MHz
Nowy Sącz 90 MHz
