"Bezradne i romantyczne". O kobietach, których wciąż nie ma w szkolnych lekturach

Jacek Bańka
O tym się mówi
Sobota, 2025.10.18

"W lekturach szkolnych matki karmią i sprzątają. Nie ma w nich refleksji nad wychowaniem czy wartościami. Macierzyństwo jest sprowadzone do roli usługowej, a nie duchowej" - mówi dr Aleksandra Korczak, nauczycielka, członkini Pracowni Badań Literatury dla Dzieci i Młodzieży na Uniwersytecie Warszawskim, współdziałaczka SOS dla Edukacji i autorką książki "Bezradne i romantyczne. Bohaterki lektur do szkoły podstawowej". "Dzieci, patrząc na listę lektur, uczą się nie tylko treści, ale i tego, kto jest autorytetem w kulturze" - przekonywała w Radiu Kraków dr Korczak.

Zdjęcie ilustracyjne/ Fot. Pexels.

Spór o lektury to spór o to, czy szkoła ma wychowywać, czy uczyć myślenia.
Lektury pełne stereotypów można wykorzystać krytycznie – jako punkt wyjścia do rozmowy o zmianach społecznych.
W kanonie brakuje kobiet-autorek i pełnokrwistych bohaterek.
Egzaminy zabijają sens literatury – uczą treści, nie rozumienia.
Prawdziwa reforma edukacji zacznie się wtedy, gdy szkoła nauczy kontekstu, nie tylko cytatów.

Posłuchaj rozmowy Jacka Bańki z Aleksandrą Korczak.

Lektury jako pole ideologicznego sporu

Spory o listę lektur w Polsce od lat mają charakter polityczny. Aleksandra Korczak tłumaczy, że to wynik niezrozumienia, czym naprawdę jest lektura szkolna. Dla wielu polityków i komentatorów to narzędzie propagandy i nośnik wartości narodowych, podczas gdy dla nauczycieli to przede wszystkim narzędzie edukacyjne – pozwalające uczyć czytania, rozumienia i myślenia:

Większość uczestników tych debat widzi w lekturze szkolnej nośnik ideologii, a przecież literatura w szkole służy kształtowaniu umiejętności czytelniczych, rozwijaniu języka i wrażliwości. To nie propaganda, tylko edukacja.

Korczak przypomina, że dopiero od 2017 roku kanon lektur ma obowiązkowy, sztywny charakter. Wcześniej nauczyciele mieli większą swobodę — mogli wybierać spośród puli propozycji lub sami dopasowywać teksty do uczniów.

W książce „Bezradne i romantyczne” Korczak analizuje, jak kobiece postacie w szkolnych lekturach utrwalają tradycyjne role płciowe. Mówi jednak, że sam fakt istnienia stereotypów nie musi być problemem, jeśli nauczyciele potrafią je omawiać krytycznie.

W lekturach jest dużo stereotypów płciowych, ale to nie musi być problem. Warto o nich rozmawiać: że kiedyś kobiety nie mogły mieć zawodu ani własnych pieniędzy, a dziś mogą – właśnie dzięki feminizmowi

- tłumaczy dr Korczak.

Jej zdaniem szkoła powinna uczyć rozumienia kontekstu i historii ról społecznych, a nie traktować stare wzorce jako obowiązujące. Tylko w ten sposób uczniowie zrozumieją, że emancypacja to nie ideologia, lecz proces, który pozwala dokonywać wyborów.

Prof. Ryszard Koziołek o kanonie lektur i klasyce literatury. Co to właściwie jest?

Między feminizmem a „fałszywym feminizmem”

Autorka zwraca uwagę, że współczesna kultura popkulturowa wprowadza nowy typ bohaterek – pozornie niezależnych, silnych, a w rzeczywistości odtwarzających męskie wzorce siły i dominacji. Nazywa to „postfeministycznym zafałszowaniem” idei równości:

Mamy dziś bohaterki silne, ale często przemocowe i samotne. To toksyczni męscy bohaterowie w żeńskim wydaniu. Feminizm nie polega na tym, by udawać mężczyzn, tylko by wspierać się nawzajem.

Korczak przypomina, że feminizm to nie walka z mężczyznami, ale siostrzeństwo i uświadamianie dziewczętom, że ich wartość nie zależy od wyglądu. Wspomina też, że współczesne dziewczynki już w szkole podstawowej odczuwają presję atrakcyjności, co widać w kulturze i mediach społecznościowych.

W literaturze obowiązkowej dominują postacie matek, które nie są przewodniczkami duchowymi czy intelektualnymi, ale opiekunkami domowego porządku.

W lekturach szkolnych matki karmią i sprzątają. Nie ma w nich refleksji nad wychowaniem czy wartościami. Macierzyństwo jest sprowadzone do roli usługowej, a nie duchowej

- zauważa Aleksandra Korczak.

Ten wątek łączy się z brakiem kobiecych autorek w kanonie, co — zdaniem Korczak — zafałszowuje obraz historii literatury i wpływa na to, jak dzieci postrzegają, kto może tworzyć „wielką literaturę”.

Opowiadają historie z feministycznego punktu widzenia. Muzeum HERstorii Sztuki wyciąga kobiety na pierwszy plan

Ukryte lekcje szkoły i rola autorek

Dzieci, patrząc na listę lektur, uczą się nie tylko treści, ale i tego, kto jest autorytetem w kulturze. Skoro niemal wszyscy autorzy to mężczyźni, uczniowie mogą podświadomie uznać, że kobiety nie są twórczyniami ważnych dzieł. Korczak przywołuje przykład współczesnych autorek – choćby Elizy Kąckiej, laureatki Nagrody Nike – jako dowód, że literatura kobieca ma dziś wielką siłę i wartość.

„Dzieci patrzą na listę i widzą: wielcy pisarze to mężczyźni. To fałszywy obraz kultury. A przecież kobiety od dawna tworzyły znakomitą literaturę, tylko dziś ich nie czytamy.”

- uważa gościni Radia Kraków.

Podkreśla, że idealna lista lektur powinna odzwierciedlać różnorodność i aktualność świata kultury – i że to nauczyciele, nie politycy, powinni decydować o tym, co się czyta w szkołach.

Problem polskiej edukacji nie kończy się na liście lektur. Źródłem kłopotów jest system egzaminacyjny, który uczy reprodukcji treści zamiast myślenia. Korczak wskazuje, że uczniowie przygotowują się do testów, a nie do rozumienia literatury:

Dzieci uczą się, w jakiej kolejności coś się wydarzyło w "Zemście". Nie wiedzą, kim był Fredro ani czym jest satyra. Paradoksalnie lepiej wypadają ci, którzy czytali bryki.

Miłość, intryga i pożądanie. Kobiety, które zmieniły bieg historii sztuki

To – jej zdaniem – odbiera sens czytaniu i zabija przyjemność z kontaktu z tekstem. Prawdziwa reforma musiałaby zmienić system oceniania, egzaminy i wynagradzanie nauczycieli, a nie tylko listę książek. Korczak tłumaczy, że szkoła podstawowa nie daje uczniom narzędzi, by rozumieć dzieła historycznie. Dzieci nie wiedzą, kim byli autorzy, w jakich czasach żyli, i mylą epoki. Dlatego np. „Quo vadis” czy „Balladyna” są czytane jak współczesne historie:

Uczniowie nie wiedzą, kto był pierwszy – Sienkiewicz czy Kochanowski – bo nie znają historii literatury. Dla nich wszystko dzieje się równocześnie. To wina podstawy programowej, nie ich.

Według badaczki miejsce klasyki jest w szkole średniej, a szkoła podstawowa powinna rozwijać przede wszystkim miłość do czytania, nie pamięć chronologiczną.

Autor:

Jacek Bańka

Komentarze (0)

Brak komentarzy

Kultura

Sport

Muzyka

Audycje

Podcasty

Kontakt

Ramówka

Studia nagraniowe

"Bezradne i romantyczne". O kobietach, których wciąż nie ma w szkolnych lekturach

Lektury jako pole ideologicznego sporu

Między feminizmem a „fałszywym feminizmem”

Ukryte lekcje szkoły i rola autorek

Komentarze (0)

Dodaj komentarz

Najnowsze

Pickelball...??? Nie znacie , to posłuchajcie!

Pływacki Memoriał w krakowskim KSOS

Ekonomista Marek Zuber: O odbudowie Ukrainy zdecydują pieniądze, nie sentymenty

Kolejne wzmocnienie Wieczystej Kraków

Referendum wciąż przed sądem. Kiedy wybory prezydenta Krakowa?

Wypadek w Przyborówce i utrudnienia na DW 949. Opóźnienia także na kolei

Mszana Dolna. Areszt dla 28-latka podejrzanego o nękanie byłej narzeczonej

Jak wybrać pościel satynową?

Michał Drewnicki, kandydat PiS na prezydenta Krakowa, chce zachować przemysłowy charakter Rybitw

Po dwóch miesiącach Tarnów znów ma przewodniczącą rady miejskiej. Jej Pracami pokieruje Edyta Kowalska

Czy Szymborskiej udałoby się wygrać Nagrodę im. Wisławy Szymborskiej?

Przywrócono ruch tramwajów na ulicy Starowiślnej, gdzie wybrzuszyła się szyna

Taniec to nie tylko ruch, to sposób na budowanie relacji. "Ważne, by się odważyć"

Zapomnij o szkole, jaką znasz. Od września uczniów czeka rewolucja

Klimkówka bez kąpieliska? Wszystko przez niski stan wody

Marianna Schreiber: w Krakowie niech każdy jeździ, czym chce, nawet autami bez badań technicznych

Ryzykowny manewr na Zakopiance. Kierująca BMW odmówiła przyjęcia mandatu

Potańcówka na Plantach z Radiem Kraków i Krakowskim Forum Kultury. W piątek roztańczymy Kraków!

Kraków prof. Agnieszki Chłosty-Sikorskiej - Służba zdrowia - odc. 2. - Powojenny Kraków leczy rany

Zdrowie zaczyna się w jamie ustnej

"Bezradne i romantyczne". O kobietach, których wciąż nie ma w szkolnych lekturach

Lektury jako pole ideologicznego sporu

Między feminizmem a „fałszywym feminizmem”

Ukryte lekcje szkoły i rola autorek

Komentarze (0)

Dodaj komentarz

Najnowsze

Pickelball...??? Nie znacie , to posłuchajcie!

Pływacki Memoriał w krakowskim KSOS

Ekonomista Marek Zuber: O odbudowie Ukrainy zdecydują pieniądze, nie sentymenty

Kolejne wzmocnienie Wieczystej Kraków

Referendum wciąż przed sądem. Kiedy wybory prezydenta Krakowa?

Wypadek w Przyborówce i utrudnienia na DW 949. Opóźnienia także na kolei

Mszana Dolna. Areszt dla 28-latka podejrzanego o nękanie byłej narzeczonej

Jak wybrać pościel satynową?

Michał Drewnicki, kandydat PiS na prezydenta Krakowa, chce zachować przemysłowy charakter Rybitw

Po dwóch miesiącach Tarnów znów ma przewodniczącą rady miejskiej. Jej Pracami pokieruje Edyta Kowalska

Czy Szymborskiej udałoby się wygrać Nagrodę im. Wisławy Szymborskiej?

Przywrócono ruch tramwajów na ulicy Starowiślnej, gdzie wybrzuszyła się szyna

Taniec to nie tylko ruch, to sposób na budowanie relacji. "Ważne, by się odważyć"

Zapomnij o szkole, jaką znasz. Od września uczniów czeka rewolucja

Klimkówka bez kąpieliska? Wszystko przez niski stan wody

Marianna Schreiber: w Krakowie niech każdy jeździ, czym chce, nawet autami bez badań technicznych

Ryzykowny manewr na Zakopiance. Kierująca BMW odmówiła przyjęcia mandatu

Potańcówka na Plantach z Radiem Kraków i Krakowskim Forum Kultury. W piątek roztańczymy Kraków!

Kraków prof. Agnieszki Chłosty-Sikorskiej - Służba zdrowia - odc. 2. - Powojenny Kraków leczy rany

Zdrowie zaczyna się w jamie ustnej

Kontakt

12 630 61 01

Wyślij wiadomość

Wyślij opinię