Neuroróżnorodność zamiast etykiety „zaburzenia”
Współczesne myślenie o ADHD coraz częściej odchodzi od traktowania go wyłącznie jako jednostki zaburzeniowej. To wciąż diagnoza kliniczna obecna w podręcznikach diagnostycznych, ale rośnie świadomość, że w wielu przypadkach trafniej mówić o różnicach w sposobie doświadczania świata i organizacji uwagi.
To ważne przesunięcie akcentu: zamiast „naprawiać człowieka”, szuka się sposobów, by pomóc mu funkcjonować w realiach, które nie zawsze są dopasowane do jego stylu działania. ADHD – jak zaznacza Szafrański – nie jest czymś, co „da się wyleczyć”. Można natomiast uczyć się strategii, które ułatwiają codzienność, a czasem również dostosowywać środowisko pracy czy nauki.
Dwa oblicza ADHD i trzeci, mieszany wariant
U dorosłych często mówi się o dwóch podstawowych profilach ADHD (oraz trzecim – mieszanym). Pierwszy wiąże się głównie z koncentracją uwagi i pamięcią: przerzutnością, rozproszeniem, trudnością w utrzymaniu skupienia na zadaniu. Paradoksalnie obok tego może pojawiać się hiperfokus – momenty bardzo intensywnego „wejścia” w temat, kiedy reszta świata jakby przestaje istnieć. Taka koncentracja bywa skuteczna, ale potrafi też kosztować: osoba może zapominać o odpoczynku, jedzeniu czy potrzebach ciała.
Drugi profil to wysoki poziom energii i pobudzenia: potrzeba ruchu, aktywności, zmienności. To ten wariant, który najczęściej „widać” na zewnątrz – i który najmocniej utrwalił się w społecznej wyobraźni. W praktyce oba zestawy cech mogą współwystępować w różnych proporcjach albo pojawiać się oddzielnie.
ADHD bywa niewidoczne. Zwłaszcza u dziewczynek i kobiet
Szafrański zwraca uwagę na istotny problem: ADHD może być maskowane. W przypadku dziewczynek i kobiet sprzyjają temu oczekiwania kulturowe – presja, by być „grzeczną”, „opanowaną”, „miłą”, „nie sprawiać kłopotów”. Efekt? Objawy bywają ukrywane, a trudności przenoszą się do środka – kosztem napięcia, zmęczenia i przeciążenia. To sprawia, że rozpoznanie bywa opóźnione, a osoba przez lata słyszy, że jest „roztargniona”, „zbyt emocjonalna” albo „po prostu powinna się bardziej postarać”.
A przecież ADHD nie zawsze oznacza chaos i gorsze wyniki. Może dotyczyć również osób świetnie funkcjonujących: prymusów, perfekcyjnie dowożących cele, bardzo skutecznych w zadaniach, które akurat „wciągają”. Hiperfokus potrafi dawać rezultaty, które z zewnątrz wyglądają jak wyjątkowa pracowitość – choć często okupione są ogromnym kosztem energii.
Co dzieje się w mózgu?
W rozmowie pojawił się też wątek biologiczny. Szafrański mówił o różnicach w działaniu układów neuroprzekaźnikowych, m.in. dopaminergicznego i związanego z norepinefryną, które mogą przekładać się na poszukiwanie bodźców, trudność z poczuciem satysfakcji, stałe pobudzenie i „czujność”. Wskazywał również na obserwowane w badaniach różnice w funkcjonowaniu niektórych obszarów mózgu, m.in. kory przedczołowej, odpowiedzialnej za kontrolę uwagi i planowanie.
W kontekście kobiet podkreślał, że coraz częściej bada się wpływ hormonów – zwłaszcza spadków poziomu estrogenów – na nasilenie objawów oraz na skuteczność farmakoterapii w różnych momentach życia, np. w menopauzie czy w zależności od faz cyklu.
Emocje: pomijany, a kluczowy wymiar
Jednym z najważniejszych wątków audycji była regulacja emocji. Szafrański zaznaczał, że część klinicystów nadal trzyma się tradycyjnych kryteriów diagnostycznych i nie zawsze włącza ten obszar do rozumienia ADHD. Tymczasem dla wielu osób to właśnie emocje są najbardziej „dezorganizujące”.
Chodzi o dużą wrażliwość i szybkie reakcje emocjonalne: gwałtowne „odpalenie” lęku, złości czy niepokoju, często nieadekwatne do sytuacji, po którym może przyjść równie szybkie uspokojenie. W rozmowie pojawiło się także pojęcie silnej wrażliwości na krytykę – niekiedy nawet na jej wyobrażone sygnały – oraz mechanizmu wewnętrznego krytyka, który może napędzać napięcie.
Szafrański przywołał przykład pokazujący, jak łatwo neutralny komunikat może zostać odebrany jako atak: ktoś ostrzega, by uważać na kubek, a osoba słyszy w tym osąd i umniejszenie. To nie musi wynikać ze „złej woli” ani „przesady” – raczej z układu nerwowego, który bywa w gotowości do wykrywania zagrożeń.
Diagnoza i „co dalej” – nie zawsze leki
Diagnoza może porządkować życie: daje nazwę doświadczeniu, które wcześniej bywało interpretowane jako „coś jest ze mną nie tak”. Ale – jak podkreślał Szafrański – kluczowe jest to, co dzieje się po diagnozie. Zwracał uwagę na ryzyko naddiagnozowania i automatycznego przechodzenia od rozpoznania do farmakoterapii, która nie zawsze rozwiązuje podstawowe trudności.
Jego perspektywa jest jasna: w wielu przypadkach ważniejsze od „tłumienia” cech jest uczenie się strategii funkcjonowania – własnych narzędzi, sposobów organizacji, pracy z emocjami i komunikacją w relacjach. Interwencja jest szczególnie potrzebna wtedy, gdy trudności realnie utrudniają codzienne życie, pracę czy budowanie więzi. Gdy natężenie cech jest niewielkie – czasem wystarcza wprowadzenie zmian w stylu działania i otoczeniu.
Relacje: gdy emocje rosną szybko, a potem opadają
Wątek związków i relacji wybrzmiał mocno: osoba z ADHD może reagować intensywnie, szybko się nakręcać w konflikcie, ale też szybko wracać do równowagi – podczas gdy partner lub partnerka zostają z poczuciem zagrożenia i emocjonalnego „trzęsienia ziemi”. Zrozumienie mechanizmu i nazwanie go bywa pierwszym krokiem do tego, żeby nie interpretować takich reakcji jako braku miłości czy złośliwości.
Szafrański mówił wprost: „obsługa własnego ADHD” i „obsługa cudzego ADHD” to wyzwanie, które często wymaga profesjonalnego wsparcia – nie po to, by kogoś „naprawiać”, ale by nauczyć się funkcjonowania w bardziej kompatybilny sposób.
Wyślij opinię na temat artykułu
Komentarze (1)
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit.
Amet architecto
asperiores deleniti dicta dolores earum illo iste
Posłuchasz nas
Kraków 101.6 MHz
Tarnów 101 MHz
Zakopane 100 MHz
Andrychów 98.8 MHz
Gorlice 97.4 MHz
Krynica-Zdrój 102.1 MHz
Rabka-Zdrój 87.6 MHz
Szczawnica 90 MHz
Nowy Sącz 90 MHz
