Keating i wolność bez zaplecza
Prof. Hańderek zwraca uwagę, że akcja filmu dzieje się w 1959 roku, a więc w świecie „zamkniętym”, jeszcze przed rewolucją kulturową 1968 roku. Taka rama historyczna tłumaczy opresyjność szkoły i rodzinnych oczekiwań, ale nie rozwiązuje wszystkiego. Z czasem – przy drugim czy trzecim oglądaniu – pojawia się wątpliwość, czy bunt, który proponuje John Keating, ma sens poza gestem sprzeciwu.
Gościni audycji podkreśla, że edukacja nie polega wyłącznie na przekazywaniu wiedzy. To także wprowadzanie w kulturę i struktury społeczne – uczenie, co znaczy „bycie człowiekiem” w świecie instytucji. Keating wydaje się robić dokładnie to, tylko innym językiem: poezją i hasłem „carpe diem”. Problem w tym, że – jak zauważa prof. Hańderek – nauczyciel nie uwzględnia, jakie emocje może uruchomić i do czego mogą doprowadzić.
„Jeżeli tylko mamy samo uwolnienie, to bez odpowiedzialności może się okazać niebezpieczną bronią.”
Tu prosta droga prowadzi do Nietzschego i jego myślenia o wolności, którą zawsze musi dopełniać odpowiedzialność. Bez tego „chwytanie dnia” staje się nie tyle drogą do dojrzałości, ile iskrą rzuconą w suchą trawę. Czy Keating „gra uczuciami” uczniów? Prof. Hańderek dopuszcza taką możliwość – albo przynajmniej brak świadomości konsekwencji, bo w latach 50. nie było jeszcze dzisiejszej wrażliwości psychologicznej.
Śmierć Neila i pytanie o winę
Prof. Hańderek nie rozstrzyga sprawy jednym zdaniem. Pokazuje dwie interpretacje samobójstwa: jako radykalnego wyboru siebie i jako ucieczki. Wniosek jest jednak gorzki: młody człowiek nie dostał narzędzi, by przejść od buntu do odpowiedzialnego działania.
„Nie miał nauczyciela, który by mu pozwolił wyjść z opresji w odpowiedzialny sposób.”
W tej perspektywie Keating nie jest wyłącznie wybawcą, ale kimś, kto inicjuje kryzys i zostawia uczniów samych w środku burzy. Zamiast rozmowy i negocjacji z ojcem – dostajemy rewolucyjne „walcz”. Prof. Hańderek mówi, że czasem bardziej buntowniczą postawą może być właśnie to, co najmniej filmowe: usiąść naprzeciw drugiego człowieka i próbować negocjować. To trudniejsze niż gest, ale bywa skuteczniejsze.
Wątek ojca Neila prowadzi do szerszej diagnozy: w latach 50. instytucje kulturowe mocno „modelowały człowieka”, narzucały tożsamość i role społeczne. W tym świecie „poważny zawód” jest częścią porządku, a dziecko bywa traktowane jak własność – echo dawnego, „rzymskiego” modelu władzy ojcowskiej. W takim układzie Neil staje się zagrożeniem dla systemu. „Kształcenie często polegało na takim łamaniu osobowości, żeby człowiek stał się bezwolny.” – podkreśla filozofka.
Carpe diem w popkulturze i romantyczny finał
Konieczne jest rozróżnienie między filozofią a jej „naskórkową” wersją w popkulturze. Prof. Hańderek mówi, że hasła takie jak „carpe diem” zaczynają żyć własnym życiem: krążą w kulturze, a ich sens zostaje spłaszczony do zachęty „bez umiaru”.
Zwraca uwagę, że u starożytnych bliższe byłoby to „smakowaniu dnia” niż hulance. Tymczasem film – jej zdaniem – zostawia widzów przede wszystkim z emocją i romantycznym gestem. Pojawia się też demitologizacja Thoreau: wbrew legendzie samotnika z głuszy, autor „Walden” korzystał z zaplecza cywilizacji, a „ucieczka do natury” bywa luksusem kulturowym. To ważne w kontekście Weltonu: krytyka instytucji jest możliwa dopiero wtedy, gdy instytucje zapewniają minimum bezpieczeństwa i tożsamości.
Finał filmu – scena „O kapitanie, mój kapitanie” – zwykle wzrusza. Prof. Hańderek przyznaje jednak, że dziś bardziej ją irytuje niż porusza, bo widzi w niej łatwość uwiedzenia tłumu i siłę socjotechniki.
„Przeraziło mnie, że tylu młodych ludzi dało się uwieść.”
Słowa i idee potrafią zmieniać świat, ale nie zawsze w dobrą stronę. Dość przywołać postać Judith Butler i „wojujące słowa”, które mogą inspirować, ale mogą też ranić i niszczyć. To dlatego opowieść o wolności, jeśli nie ma etycznego „zaplecza”, może skończyć się ruiną, a nie przebudową.
Czy Keating uczy wolności, czy raczej uruchamia kryzys, na który młodzi nie są gotowi? Prof. Hańderek nie podziela entuzjazmu dla romantycznej legendy nauczyciela:
„On niestety moim zdaniem nie uczy wolności. To jest raczej człowiek, który wrzucił bombę…”
Wyślij opinię na temat artykułu
Komentarze (0)
Brak komentarzy
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit.
Amet architecto
asperiores deleniti dicta dolores earum illo iste
Posłuchasz nas
Kraków 101.6 MHz
Tarnów 101 MHz
Zakopane 100 MHz
Andrychów 98.8 MHz
Gorlice 97.4 MHz
Krynica-Zdrój 102.1 MHz
Rabka-Zdrój 87.6 MHz
Szczawnica 90 MHz
Nowy Sącz 90 MHz
