Czy można myśleć bez języka?
Hańderek mocno poszerza pojęcie języka. Odwołuje się do Evy Meijer, która twierdzi, że kosmitów mamy już na Ziemi – w postaci zwierząt, którym odmawialiśmy dotąd „prawdziwego języka”. Ernst Cassirer mówił o „protojęzyku sygnałów”, ale Meijer odpowiada: to, że ktoś nie zna łaciny ani greki, nie znaczy, że nie ma języka. Dla zwierząt językiem mogą być ślady zapachowe, trajektoria lotu pszczoły, złożone wzory zachowań. Na tym tle język przybyszów z "Arrival "przestaje być aż tak obcy – okrągłe znaki przypominają jej gest buddyjskiego mnicha, koło wieczności. Język kosmitów jawi się jako szyfr, który celowo podają ludziom w dwunastu kawałkach – „12 puzzli, które trzeba poskładać”.
Stąd naturalnie pojawia się Johann Hamann i metafizyczna wizja języka jako zaszyfrowanego przekazu. Dla niego język jest „szyfrem Boga”, tekst święty – komunikatem podyktowanym prorokom, a cała reszta to praca hermeneutyczna, próba odczytywania metafor, symboli, ukrytych sensów. Gadamer, Dilthey i kolejni hermeneuci dorzucają swoje: pierwotny sens istnieje, ale nigdy nie mamy do niego dostępu „jeden do jednego”. Jak mówi Hańderek, „ nasz sposób rozumienia nigdy nie będzie adekwatny” – na każdy tekst narastają interpretacje, nadinterpretacje, konteksty. Widz "Arrival" i czytelnik Biblii są w podobnej sytuacji: zawsze coś dopisują.
Język ma trzy kluczowe funkcje: poznawczą, utrwalającą i przekazywania doświadczenia. Tnie rzeczywistość na kawałki – dzięki słowu „deszcz” chaotyczna masa wody z nieba staje się zjawiskiem, które można opisać, zbadać, zrozumieć. Język pozwala utrwalić doświadczenia, budować teorię, nie wymyślać koła od nowa. Bez niego bylibyśmy bezbronni wobec przytłaczającego naporu bodźców. Ale czy można myśleć bez języka. Dla Herdera – i dla Humboldta – odpowiedź brzmi: nie.
Przestrzeń wspólnej drogi
Humboldt, jak przypomina prof. Hańderek, idzie jeszcze dalej: „Człowiek jest istotą w języku i to w jest tutaj najważniejsze.” Język nie jest dodatkiem do człowieczeństwa, ale jego warunkiem. Pierwsza osoba, która zaczęła mówić, stała się człowiekiem. Język ma wymiar wewnętrzny – jako zdolność, struktura umysłowa – i empiryczny: konkretne języki, style, dialekty, prywatne sposoby mówienia. Każdy język narodowy, ale też każdy osobisty idiolekt, wyznacza nieco inną mapę świata. Stąd ładny most do Sapira i Whorfa: język jako klucz, który nie tylko opisuje rzeczywistość, lecz także ją modeluje.
W tej perspektywie różnice między językami – polskim, angielskim, językiem kosmitów – przestają być tylko techniczną barierą. To różne sposoby widzenia świata. Clifford Geertz opisywał, jak nauka kolejnych języków była dla niego już sama w sobie doświadczeniem kulturowym: z jednego języka wynika, że ważna jest hierarchia, z innego – że płeć, z trzeciego – że czas. "Arrival" pokazuje to radykalnie: język obcych zmienia sposób, w jaki Louise przeżywa czas, pamięć, przyszłość. Jednocześnie audycja wyraźnie odcina się od tezy, że różnice językowe uniemożliwiają porozumienie. Język, mimo różnic, tworzy wspólną płaszczyznę – jeśli tylko chcemy z niej skorzystać.
Pojawia się też mocny wątek etyczny: język jako broń i jako pojednanie. Hańderek dopowiada: „Ale pierwsza też ręka na zgodę”. Wskazuje na „magiczne słowa” – dzień dobry, przepraszam, dziękuję – jako proste gesty budowania wspólnoty, i na mowę nienawiści jako język, który zatrzaskuje drzwi. Język okazuje się przestrzenią, w której realizuje się zarówno konflikt, jak i możliwość jego przekroczenia.
Jak więc dogadać się z kosmitą – i z każdym „innym”? Prof. Hańderek odpowiada: „Może największe porozumienie jest wtedy, kiedy chcemy się porozumieć, a to, do czego dojdziemy, jest drogą”. To, czy rozmawiamy z obcą cywilizacją, z drugim człowiekiem, czy z własnym psem, jest mniej ważne niż fakt, że chcemy tę rozmowę podjąć. Język nie daje nam pełnej kontroli nad sensem, ale daje coś ważniejszego: przestrzeń wspólnej drogi.
Wyślij opinię na temat artykułu
Komentarze (0)
Brak komentarzy
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit.
Amet architecto
asperiores deleniti dicta dolores earum illo iste
Posłuchasz nas
Kraków 101.6 MHz
Tarnów 101 MHz
Zakopane 100 MHz
Andrychów 98.8 MHz
Gorlice 97.4 MHz
Krynica-Zdrój 102.1 MHz
Rabka-Zdrój 87.6 MHz
Szczawnica 90 MHz
Nowy Sącz 90 MHz
