|
|
Kraków 101.6 MHz
Kraków
101.6 MHz
Tarnów
101,0 MHz
Nowy Sącz
90,0 MHz
Zakopane
100,0 MHz
Andrychów
98,8 MHz
Gorlice
97,4 MHz
Krynica-Zdrój
102,1 MHz
Rabka-Zdrój
87,6 MHz
Szczawnica
90,0 MHz
|
Kontakt 4080 (SMS)
DZIEJE SIĘ COŚ W TWOJEJ OKOLICY?
SKONTAKTUJ SIĘ!
12 200 33 33 (antena)
12 630 60 00 (recepcja)
12 630 62 06 (reklama)
4080 (SMS)
500 202 323 (SMS i MMS)
redakcja@radiokrakow.pl
reklama@radiokrakow.pl
|
A
A
A

Bez cenzury - z dziejów drugiego obiegu w Krakowie

124 niezależne oficyny, ponad 800 tytułów książek, wielotysięczne nakłady to bilans krakowskiego drugiego obiegu wydawniczego w latach 1976 - 1989. Próbująca rozbić podziemie wydawnicze tajna peerelowska policja polityczna informowała, że w Krakowie duża część studentów i kadry naukowej ma łatwy dostąp do literatury bezdebitowej. O niezależnym ruchu wydawniczym w Krakowie, jego znaczeniu, skali oddziaływania a także inwigilacji i infiltracji oficyn przez Służbę Bezpieczeństwa w programie RK i IPN "Posłuchaj historii" dyskutowali dr. Cecylia Kuta z Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Krakowie oraz b. działacz opozycji demokratycznej, założyciel Wydawnictwa Myśli Nieinternowanej Tomasz Gugała. Program prowadziła Jolanta Drużyńska.

J.Drużyńska rozmawia z C.Kutą i T.Gugałą

Likwidacja drukarni Wydawnictwa Myśli Nieinternowanej. Zdjęcie operacyjne SB . Fot /AIPN

                     

                    Rozwijający się na dużą skalę od drugiej połowy lat 70. XX wieku niezależny ruch wydawniczy czerpał z doświadczeń konspiracji wojennej i powojennej. Komuniści od momentu przejęcia władzy w Polsce starali się kontrolować publiczne wypowiedzi, w tym również drukowane.19 stycznia 1945 roku powołano Centralne Biuro Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, które na mocy dekretu KRN z 5 lipca 1946 roku przemianowano na Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk. Poza państwowym monopolem funkcjonowały jedynie wydawnictwa grup katolickich m in. Instytut Wydawniczy PAX czy Społeczny Instytut Wydawniczy Znak. Niemniej i one podlegały cenzurze. Antypaństwowe ulotki pojawiały się w latach 1956 -57 i w 1968 roku. Przełomem stały się wydarzenia z czerwca 1976 roku, strajki  m in. w Radomiu, Ursusie, Płocu i powstanie Komitetu Obrony Robotnikow, a potem KSS KOR i Ruchu Obrony Praw Czlowieka i Obywatela. Drugi obieg nabrał rozmachu. W Krakowie szczególne znaczenie w tym czasie miało powstanie Studenckiego Komitetu Solidarności (1977), ktory zainicjował w mieście nezależną działalność wydawniczą. Największy rozwój niezależnego ruchu wydawniczego nastąpił po powstaniu NSZZ Solidarność.

 

wydawnictwo KOS zostało zalożone przez Studencki Komitet Solidarności (1978)


             W latach 1976 - 1989 właściwie każda organizacja opozycyjna miala swoje pismo, a niekiedy nawet kilka. W Krakowie w tych latach w ramach drugiego obiegu wydawniczego dzialalność prowadziły 124 oficyny. Najwięcej książek wydała Oficyna literacka, wydawncitwa : Libertas , Rota,  KOS (Krakowska Oficyna Studentów), Wydawnictwo Myśli Nieiterneowanej, które prowadzilo także dzialaność na polu niezależnej edukacji i kultur a także wyprodukowała własną maszynę offsetową.  Dzięki drugiemu obiegowi do rąk czytelników trafiały książki autorów objętych zakazem cenzury. Najczęściej wydawano: S.Barańczaka, W.Gombrowicza, Cz.Miłosza, M.Hłaskę, L. Kolakowskiego, A.Michnika, S.Mackiewicza, G.Orwella i A.Sołżenicyna. W tym czasie w Krakowie, wedlug badań Biblioteki Narodowej, wydano 843 druki zwarte.  

Wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku zapoczątkowało nowy etap w historii niezależnej prasy w PRL. Działaność wydawicza, która w ciągu szesnastu miesięcy Solidarności rozwijała się raczej swobodnie, zostala radykalnie ograniczona. Przełomowym momentem dla drugiego obiegu w PRL było zakończenie strajków zorganizowanych  wiosną i latem 1988 roku i zawarcie porozumienia w sprawie negocjacji władz z opozycją, co doprowadziło do rozmów przy okragłym stole.


Niezalezna dzialaność wydawnicza w latach 1976 - 1990 stanowiła przejaw oporu społecznego, dlatego traktowana była przez władze komunistyczne jako forma dzialaności opozycyjnej  i jako taka objęta była działaniami operacyjnymi Służby Bezpieczenstwa. Rozpracowaniem niezależnego ruchu wydawniczego zajmował się na szczeblu centralnym Departament III MSW, zaś w terenie jego odpowiedniki. Likwidacja drgiego obiegu prowadzona była także dzięki inwigilowaniu i infiltrowaniu tworzącego go środowiska. Ulokowanie agentury w najważniejszych oficynach wydawniczych mialo doprowadzić nie tyle do ich likwidacji, co do kontrolowania i sterowania podziemiem wydawnicznym.

 

Dokumentacja z likwidacji nielegalnej drukarni przy ul.Sielskiej. Zdjęcie operacyjne SB. Fot.AIPN

 

Niezależny obieg wydawniczy, który funkcjonował w Polsce w latach 1976-1990 był zjawiskiem wyjątkowym i odegrał istotną rolę w historii. W jego tworzenie zaangażowani byli przedstawiciele różnych grup społecznych i pokoleń. W drugim obiegu publikowali niemal wszyscy najwybitniejsi polscy literaci, publicysci, historycy, filozofowie, socjologowie i naukowcy. Skala i oddziaływanie drugiego obiegu sprawiły, że określa się go mianem fenomenu. W żadnym innym kraju bloku wschodniego nie miał on porównywalnego zakresu...

(  cyt. za : Cecylia Kuta "Niecenzurowane. Z dziejów drugiego obiegu wydawniczego w Krakowie w latach 1976 - 1990 " ;  IPN,  Krakow 2019 )

 

CK(IPN)/jd

67%
33%